Jemen
Historia
Obecny Jemen powstał 22 maja 1990 roku, po przyjęciu deklaracji zjednoczeniowej niepodległych państw: Jemeńskiej Republiki Arabskiej (zwanej Jemenem Północnym) i Ludowo-Demokratycznej Republiki Jemenu (zwanej Jemenem Południowym). Państwa te nigdy nie tworzyły jednego organizmu państwowego i ich dzieje układały się odmiennie.
Jemen Północny
O niezwykłym bogactwie Jemenu dowiadujemy się z napisów asyro-babilońskich, od autorów grecko-łacińskich (Herodota, Strabona, Pliniusza) oraz ze współcześnie prowadzonych badań wykopaliskowych, z których wynika, że w I tysiącleciu p.n.e. w Jemenie istniało co najmniej pięć państw.
Poszczególne państwa albo istniały obok siebie, albo też następowały jedne po drugich. Na północy, na ziemiach zwanych przez Rzymian Arabią Felix, istniały państwa: Main [XII-VII w. p.n.e.] i Saba [X-II w. p.n.e.] - przez pewien czas największy ośrodek handlowy starożytnego Wschodu [pozostałe trzy królestwa: Kataban, ze stolicą w Timnie; Hadramaut, ze stolicą w Szabwie i Himjar wokół miasta Zafar leżały na terenie Jemenu Południowego]. Ze wszystkich tych państw najbardziej znane jest królestwo Saby i jego legendarna królowa Bilkis, która złożyła wizytę biblijnemu królowi Salomonowi.
Około 275 roku p.n.e. władzę objął sabejski ród Himjarytów, który rządził do V-VI wieku po Chrystusie. Jemen stał się przedmiotem sporu między imperium perskim, a Bizancjum i sprzymierzonym z nim Aksum (Etiopia). Zamieszkujący Jemen Żydzi zachowywali neutralność polityczną, ale zdarzały się wyjątki i tak, w VI w. na himjaryckim tronie zasiadł nawrócony na judaizm król Zura Zu Nuwas. Za jego rządów doszło do prześladowań chrześcijan i w rezultacie do interwencji Aksum [522]. W 525 roku Zu Nuwas jak przekazuje południwoarabska legenda ludowa podczas bitwy, w obliczu klęski, dosiadł swojego wierzchowca i wjechał na nim w morze. Śmierć ostatniego władcy himjaryckiego oznaczała także koniec niezależności. Aksum podbiło Jemen, który utrzymało do 574 roku, kiedy to zostało wyparte przez Sasanidów.
Od 575 roku Jemen wchodził w skład państwa perskiego. Perski gubernator Jemenu przyjął islam już w 628 roku. W 680 roku imam szyickich zajdytów imieniem Al-Hadi Jahja przybył z Basry do Sady i założył własną dynastię, która władała odtąd krajem. Do XVI wieku Jemenem Północnym rządziły lokalne dynastie podległe egipskim Fatymidom i Ajjubidom. Od początku XVI wieku Północny Jemen formalnie zaczął należeć do Turcji osmańskiej. W latach 1630-1872 władcy Jemenu Północnego właściwie zachowali niezależność. W 1891 roku wybuchło powstanie antytureckie, pod wodzą zajdyckiego imama Jahji Ibn Muhammada, które w 1911 roku doprowadziło do administracyjnego podziału kraju między imama i Turcję. W wyniku klęski imperium osmańskiego w I wojnie światowej, w 1919 roku Jemen Północny stał się państwem niepodległym, rządzonym przez imamów zajdyckich. Imam Jemenu Północnego nie uznał układu brytyjsko-tureckiego z 1914 roku i wysunął roszczenia do Protektoratu Zachodniego. Do 1934 roku trwały graniczne starcia zbrojne z wojskami brytyjskimi, zakończone układem brytyjsko-jemeńskim (status quo na granicy).
Po II wojnie światowej (w której Jemen Północny nie brał udziału) był współzałożycielem Ligi Państw Arabskich [1945]. W 1947 roku został członkiem ONZ. W 1948 roku zamordowano teokratycznego, konserwatywnego władcę, imama Jahję Ibn Muhammada, a rządy objął jego syn imam Ahmad. W 1955 roku nieudany zamach na imama zmusił go do częściowych ustępstw i odejścia od polityki całkowitej izolacji państwa, prowadzonej przez jego ojca. Powołał radę ministrów, wziął udział w konferencji państw niezaangażowanych w Bandungu [1955], odnowił układ z ZSRR. W latach 1958-1961 Jemen Północny pozostawał w luźnej federacji z Egiptem i Syrią. Wewnętrzne tarcia między zwolennikami polityki probrytyjskiej, a zwolennikami polityki panarabskiej doprowadziły w 1957 roku do wypowiedzenia układu z Wielką Brytanią z 1934 roku i wznowienia sporu o południową granicę. W 1962 roku, po śmierci imama Ahmada, władzę przejęła armia. Nowy rząd ogłosił: zniesienie monarchii, utworzenie republiki (Jemeńskiej Republiki Arabskiej, od 1967 roku zwanej także Jemenem Północnym) oraz szeroki program reform społeczno-ekonomicznych, którego realizację hamowały walki wojsk rządowych (wspieranych przez Egipt) z monarchistami (popieranymi przez Arabię Saudyjską).
Po wojnie izraelsko-arabskiej, w 1967 roku, kraje arabskie (dążąc do konsolidacji świata arabskiego) zawarły porozumienie w sprawie zakończenia konfliktu jemeńskiego (Chartum 1967), Egipt wycofał wojska z Jemenu Północnego, Arabia Saudyjska zaprzestała finansowania sił monarchistycznych (nieformalnie jednak nadal udzielała im pomocy). Jemen Północny zajmował solidarne stanowisko z krajami arabskimi wobec Izraela. W 1967 roku władzę przejęła Republikańska Rada Prezydencka. W 1968 roku nieudana próba monarchistów zdobycia Sany oraz sukcesy wojsk rządowych umożliwiły zakończenie walk. W 1971 roku odbyły się pierwsze w historii Jemenu Północnego wybory powszechne wg nowej konstytucji ogłoszonej w 1970 roku. W 1972 roku Arabia Saudyjska uznała Jemen Północny i zobowiązała się do udzielenia pomocy ekonomicznej. Także, w 1972 roku, po krótkich walkach między Jemenem Północnym i Jemenem Południowym, podpisano porozumienie dotyczące połączenia obu państw w jednolity organizm (nie weszło w życie). Rozmowy między rządami obu Jemenów, dotyczące połączenia w jedno państwo, toczyły się przez wiele lat, przerywane okresowymi napięciami we wzajemnych stosunkach (oskarżenia wysuwane przez rząd Jemenu Północnego o wspieranie przez Jemen Południowy marksistowskiego Narodowego Frontu Demokratycznego, utworzonego w 1976 roku, z połączenia różnorodnych sił politycznych walczących "o ograniczenie wpływów obcych i stworzenie niepodległego, demokratycznego i zjednoczonego Jemenu").
W polityce wewnętrznej zaznaczał się brak stabilizacji (częste przewroty wojskowe) wynikające m.in. z dążenia władzy centralnej do umocnienia pozycji rządu i osłabienia wpływu szajchów plemiennych. Feudalna, plemienna struktura społeczna Jemenu powodowała np. to, że w 1982 roku, istniał (oprócz Ludowego Zgromadzenia Konstytucyjnego) Generalny Kongres Ludowy, wybierany na 4 lata i składający się z 700 przedstawicieli wybieranych i 300 mianowanych (w jego skład weszli wszyscy szejkowie plemienni). W tymże roku powstała Ludowa Partia Jedności, skupiająca grupy marksistowskie z Narodowego Frontu Demokratycznego.
W roku 1982 rząd ogłosił 5-letni plan rozwoju gospodarczego Jemenu Północnego, w którym uwzględnił dużą zagraniczną pomoc finansową, głównie z Arabii Saudyjskiej. W latach 1983-1986 konflikty wewnętrzne powodowały częste zmiany gabinetowe, utrudniały konsolidację państwa, jego rozwój oraz hamowały prace nad doprowadzeniem do unii obu państw. W tych latach gospodarka przeżywała trudności pogłębione przez straty poniesione w wyniku trzęsienia ziemi, w 1982 roku, w prowincji Zamar.
Jemen Południowy
W starożytności na obszarach Jemenu Południowego (który był częścią Arabii Felix) istniały państwa plemienne. Przez 10 wieków poprzedzających nadejście islamu w Arabii Południowej kwitła cywilizacja bazująca na wymianie handlowej. Źródłem bogactwa były: rozwinięte rolnictwo i handel kadzidłem oraz towarami z Indii i wschodniej Afryki. Królestwa Jemenu i ich somalijskie posiadłości były bowiem jedynymi producentami mirry i kadzideł, zużywanych w ogromnych ilościach do rytuałów pogrzebowych i religijnych w całym świecie antycznym. Najważniejszym portem na szlaku handlowym był Aden, który rozwój i znaczenie zawdzięczał swemu położeniu geograficznemu.
Jemeńscy kupcy mieli monopol na handel mirrą i kadzidłem, a w dodatku dysponowali flotą morską, która do portów nad Oceanem Indyjskim i Morzem Czerwonym przywoziła towary z Indii i Afryki wschodniej. Przewożono je potem do Egiptu i szlakami lądowymi rozprowadzano do krajów śródziemnomorskich.
Niespodziewanym ciosem dla południowoarabskiego handlu okazało się odkrycie, w II w. p.n.e. przez egipskich Ptolemeuszy monsunowych wiatrów, dzięki którym można było luksusowe towary przeprawiać Morzem Czerwonym i unikać szlaków karawanowych zaczynających się w Jemenie. W 24 r. p.n.e. Aden opanowali Rzymianie, a w IV w. po Chrystusie - Persowie. W VII-XVI w. Adenem i południowym wybrzeżem władali Arabowie (swój rozkwit, w średniowieczu, Aden zawdzięcza wymianie handlowej między Wschodem a Zachodem). Po odkryciu drogi do Indii, dookoła Afryki, znaczenie Adenu i całego rejonu wybrzeża południowego zmalało. W pierwszej połowie XVI w. wybrzeże, wraz z Adenem, zajęli Turcy. W końcu XVIII w. wzrastała brytyjska penetracja handlowa. W 1839 roku Brytyjczycy zdobyli Aden i stopniowo (za pomocą cesji, zakupu terenów zamieszkanych przez niezależne plemiona arabskie) poszerzali wokół niego swoje posiadłości.
Po otwarciu Kanału Sueskiego, w 1869 roku, wzrosło znaczenie południowego wybrzeża z Adenem, traktowanego odtąd jako kluczowa baza strategiczna. W latach 1886-1914 na mocy układów Wielkiej Brytanii, z miejscowymi władcami arabskimi i z Turcją, powiększono terytorium tzw. Protektoratu Adenu, podzielonego administracyjnie na Protektorat Zachodni (kolonia Aden i tereny wokół niej) i Protektorat Wschodni (obejmujący tzw. księstwa Hadramautu i sułtanaty Mahry). W latach 1914-1934 graniczne starcia zbrojne wojsk brytyjskich z Jemenem Północnym, wysuwającym roszczenia do Protektoratu Zachodniego, zostały zakończone traktatem o zachowaniu status quo na 40 lat.
Ponowne zaostrzenie konfliktu nastąpiło po II wojnie światowej. W 1963 roku rząd brytyjski wcielił kolonię Aden do utworzonej w roku 1959, z kilku księstw i sułtanatów Protektoratu Wschodniego, Federacji Arabskich Emiratów Południa (zwanej także od 1963 roku Federacją Arabii Południowej). Wzrastający opór wobec brytyjskiej polityki kolonialnej przerodził się w powstanie kierowane przez Narodowy Front Wyzwolenia (NFW) - radykalny i Front Wyzwolenia Okupowanego Jemenu Południowego - umiarkowany. W 1967 roku proklamowano niepodległość Jemenu Południowego (wg konstytucji z 1970 roku powołano Ludowo-Demokratyczną Republikę Jemenu).
W 1968 roku rozpoczęły się walki zbrojne z antyrepublikańską rebelią popieraną przez Arabię Saudyjską i USA. W 1969 roku NFW (który objął władzę) powołał Radę Prezydencką. Nowe władze, zmierzając do przezwyciężenia feudalno-plemiennej struktury społecznej, przeprowadziły wiele reform (m.in. reforma rolna, bezpłatna oświata, równouprawnienie kobiet); w polityce zagranicznej poparły sprawę palestyńską, opowiedziały się po stronie ruchów wyzwoleńczych i zacieśnienia stosunków z krajami komunistycznymi i Trzeciego Świata. Powtarzające się w latach 1971-1972 zbrojne potyczki graniczne doprowadziły w październiku 1972 roku do otwartego konfliktu między obu Jemenami, zakończonego podpisaniem porozumienia dotyczącego unii obu państw (nie zrealizowane).
W 1973 roku Arabia Saudyjska i inne państwa naftowe Półwyspu Arabskiego nawiązały stosunki dyplomatyczne z Jemenem Południowym. W 1975 roku organizacje polityczne: NFW, Zwi-zek Ludowo-Demokratyczny (komuniści) i Partia Ludowej Awangardy (baasiści z partii Baas) utworzyły Zjednoczoną Organizację Polityczną (ZOP)-Front Narodowy. W 1978 roku (po nieudanej próbie przewrotu) powołano Radę Prezydencką w nowym składzie z Ali Nasirem Muhammadem. ZOP-Front Narodowy przekształcił się w Jemeńską Partię Socjalistyczną (JPS), która w polityce wewnętrznej opowiedziała się: za rozwojem sektora państwowego w przemyśle i kolektywnych gospodarstw w rolnictwie, w polityce zagranicznej za współpracą międzynarodową, zacieśnieniem stosunków z ZSRR i krajami komunistycznymi oraz przekształceniem Morza Czerwonego w rejon pokoju.
Na początku 1979 roku doszło do ostrych walk granicznych między obu Jemenami, zakończonych (dzięki mediacji krajów arabskich) podpisaniem układu dotyczącego unifikacji obu państw. W tymże roku Jemen Południowy zawarł 20-letni układ o przyjaźni z ZSRR. W latach 1980-1985 dążenie do normalizacji i polepszenia stosunków z krajami arabskimi, m.in. z Arabią Saudyjską, w 1982 przyjęcie części oddziałów palestyńskich ewakuowanych z Libanu. W latach 1982-1985 miały miejsce konflikty wewnętrzne, częste zmiany gabinetowe oraz nieporozumienia w kierownictwie partyjnym dotyczące zarówno polityki wewnętrznej, jak i zagranicznej. Utrudniało to proces umocnienia państwa i rozwój gospodarczo-społeczny. W 1989 roku wraz z upadkiem komunizmu w Europie oraz katastrofalną sytuacją ekonomiczną kraju nastąpił zwrot w polityce rządu Jemenu Południowego, zrywający z dotychczasowym socjalistycznym programem. Od 1986 roku rozpoczęły się rozmowy zjednoczeniowe między rządami obu państw jemeńskich. 22 V 1990 roku nastąpiło przyjęcie deklaracji zjednoczeniowej i rozpoczął się trudny proces scalania. Podczas kryzysu politycznego wywołanego w 1990 roku inwazją Iraku na Kuwejt, Jemen opowiedział się zdecydowanie po stronie Iraku, wobec czego USA drastycznie zmniejszyły pomoc finansową dla Jemenu, a Arabia Saudyjska wydaliła ze swego terytorium wszystkich obywateli jemeńskich. W 1993 roku, w wyborach do parlamentu prawie połowę miejsc uzyskał Powszechny Kongres Ludowy. W kwietniu 1994 roku wybuchła wojna domowa między dawnym Jemenem Północnym, a Jemenem Południowym. W maju proklamowano powstanie państwa Jemen Południowy, w lipcu wojska rządowe zdobyły stolicę Jemenu Południowego - Aden, i ogłoszono koniec secesji.